Leikskólinn er fyrsta skólastigið þar sem okkar minnstu og mikilvægustu samborgarar taka sín fyrstu skref í að verða hluti af samfélaginu. Þar er félagsfærni, málþroski og öryggi þeirra byggt upp undir vökulu auga starfsfólks sem hefur atvinnu af því að stuðla að öryggi og vellíðan barna í námi og leik. Leikskólar eru líka grundvallarforsenda þess að foreldrar ungra barna geti tekið þátt í atvinnulífinu.
Tímamótalausnin
Árið 2023 var innleidd tímamótalausn á leikskólavandanum í Kópavogi. Komið var á fót kerfi sem fól í sér að sex klukkustunda leikskóladvöl sé gerð gjaldfrjáls og hver mínúta upp frá því skyldi rukkuð dýrum dómi. Þessari tímamótalausn var ætlað að bæta starfsumhverfi barna og starfsfólks og auka fyrirsjáanleika, allt með því eina að skapa fjárhagslegan hvata fyrir foreldra að stytta dvöl barna sinna á leikskólunum. Tímamótalausnin hefur skilað árangri og er starfsfólk ánægðara og dregið hefur úr álagi. Börnin eru færri í byrjun dags og í lok dags. Það er vel.
Tímamótalausnin í Kópavogi felur í sér þjónustuskerðingu fyrir foreldra. Með lausninni er gjaldskráin hækkuð svo freklega að umræddan hvata mætti frekar telja til þvingunarráðstafana. Í Kópavogi bera nefnilega barnafjölskyldur sem notast við 8 klukkustunda leikskólavistun fyrir börnin sín, þyngstu fjárhagsbyrði vegna leikskólagjalda af öllum sveitarfélögum landsins. Í Kópavogi borga fjölskyldur leikskólabarna sem kaupa sér tveggja klukkustunda vistun ofan á þær sex gjaldfrjálsu 144.096 kr. meira en fjölskyldur í Hafnarfirði gera fyrir sama vistunartíma á ári og 153.432 kr. meira en fjölskyldur á Akureyri gera á ári. Bæði þessi sveitafélög bjóða einnig uppá gjaldfrjálsar fyrstu 6 klukkustundir. Í ársuppgjöri heimilisbókhaldsins geta 150.000 krónur skipt máli.
Sveigjanleiki og gæðastundir eða kvöð
Fulltrúum meirihlutaflokkanna er tíðrætt um um að aukinn sveigjanleiki og skráningardagar hafi skapað tækifæri fyrir foreldra leikskólabarna í Kópavogi til að samræma betur vinnu og fjölskyldulíf en óháð rannsókn um viðhorf foreldra dregur upp allt aðra mynd, þar sem foreldrar lýsa yfir samviskubiti, þreytu og stöðugri tímapressu. Niðurstöðurnar benda til þess að kerfið virki helst fyrir foreldra sem hafa sveigjanlegan vinnutíma og sterkt bakland, sem er einfaldlega ekki staðan hjá öllum. Þá geta breytingarnar jafnframt haft neikvæð áhrif á atvinnuþátttöku kvenna og kynjajafnrétti, sem er rauður þráður í umræðunni þegar ábyrgðin færist heim til foreldra. Bæjarstjóri Kópavogs gefur lítið fyrir rannsóknina og telur hana ekki marktæka vegna of lítils úrtaks. Hvað sem því líður eiga þá eiga niðurstöður hennar fullt erindi í umræðuna.
Þá hefur tekist að snúa 8 klukkustunda leikskóladvöl barna upp í eitthvað neikvætt. Foreldrum er gefið að nýta leikskólana sem geymslu, því er gert undir fótinn að foreldrar hugsi frekar um eigin starfsframa en uppeldi barna sinna eða að foreldrar hafi eitthvað á móti bættum starfsaðstæðum starfsfólks. Það er nefnilega þannig að þeir einu sem græða á því að stilla upp starfsfólki leikskóla á móti foreldrum ungra barna eru stjórnmálamenn með engin önnur úrræði.
Börnin úr leikskólunum er ekki lausnin
Leikskólavandinn er hugtak sem endurspeglast í þeirri staðreynd að allir eru sammála um að leikskólakerfið sé ómissandi en enginn ætlar að taka ábyrgð á því að þeir virki í raun. Vandinn er ekki skortur á góðum vilja, heldur skortur á aðgengi, fagfólki og heildarsýn samfélagsins alls.
Lausnin á leikskólavandanum er ekki að taka börnin úr leikskólanum eða gera foreldrum erfiðara fyrir að samræma fjölskyldulíf og atvinnu. Því það er raunin með svona ráðahag. Tímamótalausnin í Kópavogi er afkvæmi Sjálfstæðisflokksins í Kópavogi undir klappstjórn Framsóknarflokksins. Markaðsþenkjandi flokknum tekst að vega að atvinnuþátttöku foreldra undir þeirri yfirskrift að þetta eigi að vera hvetjandi og börnunum fyrir bestu. Þau sem ekki geta sitja uppi með svo himinhá leikskólagjöld að skömm er af því. Á fundi bæjarstjórnar Kópavogs fyrir rúmlega tveimur vikum var ljóst að meirihlutinn í bæjarstjórn Kópavogs hefur engan áhuga á að skoða leiðréttingu eða lækkanir á hæstu leikskólagjöldum landsins.
Í Kópavogi þarf að lækka leikskólagjöld og sýna í verki að börn og fjölskyldur séu forgangsmál. Endurskoða þarf forsendur tímamótalausnarinnar, sem var kynnt sem tilraunaverkefni. Leikskólinn á nefnilega að vera fyrir börnin, starfsfólkið og foreldra.
Fyrir hverja eru leikskólar?
„Það vantar íbúðir.“ Þannig hljómar viðkvæðið í umræðu um húsnæðismál á höfuðborgarsvæðinu. Þegar betur er rýnt í stöðu Kópavogs blasir við tvöfaldur vandi: það er ekki verið að byggja nægilega mikið miðað eigin þarfagreiningu bæjarins – og stór hluti þeirra íbúða sem eru í uppbyggingu eru of stórar og of dýrar fyrir venjulegt launafólk.
Samkvæmt mælaborði Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar (HMS) eru um 184 íbúðir í byggingu í Kópavogi. Tæplega 65% þeirra eru yfir 100 fermetrar að stærð. Þetta eru íbúðir sem henta síður ungu fólki, fjölskyldum eða þeim sem eru að stíga sín fyrstu skref inn á húsnæðismarkaðinn.
Þetta er athyglisvert í ljósi þess að húsnæðisáætlun Kópavogs leggur skýra áherslu á litlar og hagkvæmar íbúðir undir 90 fermetrum. Þörfin er vel greind á pappír, en uppbyggingin í raunveruleikanum fylgir ekki þeim markmiðum. Þá er einnig áhyggjuefni að frá árinu 2024-2025 fækkaði Kópavogsbúum fæddum á árunum 1990-1999 um 26 einstaklinga. Í sama aldursflokki á árunum 2023-2024 fjölgaði í þeim sama hópi um 189 einstaklinga. Þessar tölur sýna okkur að ungt fólk er að flytja úr bænum, enda tækifærin til að festa kaup á íbúð innan bæjarins þverrandi.
Þá höfum við einnig dæmi um einhverskonar lóðabrask þar sem ákveðið mynstur hefur verið að skapast: fjárfestir kaupir lóð eða eldri eign, þrýstir á breytingar á deiliskipulagi með útblásnum tillögum um aukið byggingarmagn og selur svo verkefnið áfram um leið og skipulagið hefur verið auglýst. Á því stigi hefur verðmæti lóðarinnar hækkað gríðarlega, án þess að ein einasta íbúð hafi verið byggð. Hundruð milljóna, jafnvel allt að milljarður króna, verða til í virðisaukningu sem sprettur beint úr skipulagsvaldi sveitarfélagsins.
Næsti aðili sækir síðan um frekari breytingar: stærri íbúðir, færri íbúðir, meiri lúxus. Útkoman er enn dýrari og stærra húsnæði sem selst illa. HMS hefur bent á að nýjar íbúðir seljist nú mun hægar en eldri eignir og á hærra fermetraverði. Staðreyndin er því sú að framboð er ekki í takt við þarfir fólks. Þetta er síður en svo óumflýjanleg þróun heldur afleiðing pólitískra ákvarðana.
Sveitarfélagið hefur verkfæri til að breyta þessu: setja skýr skilyrði við lóðarúthlutanir og tryggja hlutfall hagkvæmra íbúða í takt við þarfagreiningu bæjarins og áherslur í Húsnæðisáætlun bæjarins ásamt því að auka gagnsæi í skipulagsferlinu. Spurningin er einföld: fyrir hvern erum við að byggja? Ef svarið á að vera „venjulegt fólk“, þá þurfum við að haga uppbyggingunni í samræmi við það.
Fyrir hvern er verið að byggja í Kópavogi?
Stundum virðist talað um grunnskólann eins og hann eigi að vera ein heildstæð menntastofnun sem öll börn passi í, one size fits all.
En svo knýr raunveruleikinn á dyr á morgnana: fötluð börn, börn sem eru nýflutt til landsins, börn sem glíma við fjölþættan vanda, börn sem þurfa ró og skýr mörk, börn sem þurfa aukið öryggi og börn sem þurfa meira rými til að blómstra á eigin forsendum.
Og þá er eðlilegt að við spyrjum okkur: Fyrir hverja eru grunnskólar í Kópavogi?
Það mæðir gríðarlega mikið á skólasamfélaginu þessa dagana. Réttmætt ákall um aukna hlustun, skilning og aðgerðir. Kerfið er því miður ekki að ná utan um fjölbreytileikann sem við búum við, eins og staðan er í dag.
Skóli án aðgreiningar hefur gert ótrúlega margt gott. Til að mynda rofið einangrun, aukið þátttöku og bætt lífsgæði margra barna með fötlun. Hugmyndafræðin hefur vissulega sannað gildi sitt, en hún nær þó ekki utan um öll börn, og það er allt í lagi að viðurkenna það.
Ekki annað hvort eða – heldur bæði og
Sum börn þurfa mjög sérhæfða umgjörð sem verður einfaldlega ekki leyst innan almenns skólastarfs, þrátt fyrir góðan vilja kennara og annars starfsfólks.
Umræðan um skólamál ætti því ekki að snúast um hvort við veljum nærskóla eða sérúrræði, heldur að hafa raunverulegt rými fyrir hvort tveggja. Úrræði eiga að byggjast á þörfum barnsins og við þurfum að gæta þess að festast ekki í hugmyndafræðilegri rörsýn.
Allt of margir foreldrar barna sem þurfa sértækan stuðning verja í dag ómældum tíma og orku í að elta uppi þjónustu sem ætti að vera sjálfsögð. Við þurfum að byrja á að hlusta á reynslu og þarfir fjölskyldna og tryggja að kerfið virki í framkvæmd. Síðan þarf fagfólkið að fá skýrt umboð og raunveruleg úrræði til að útfæra lausnir út frá bestu þekkingu og reynslu.
Raunverulegt jafnvægi með fjölbreyttum leiðum
Bæjaryfirvöld í Kópavogi þurfa að leiða þetta samtal og leita raunhæfra og faglegra lausna um hvernig við mætum ólíkum þörfum okkar fjölbreytta barnahóps.
Sérskólar eru ein leið. Til dæmis hafa Brúarskóli, Klettaskóli og Arnarskóli gegnt mikilvægu hlutverki fyrir þau börn sem þar stunda nám og fjölskyldur þeirra. En við verðum líka að horfast í augu við að miklu færri komast að í sérhæfð úrræði en þurfa. Afleiðingin er sú að börn og fjölskyldur sitja of oft eftir í óvissu og álagið færist inn í hverfisskólana, þar sem starfsfólk reynir að brúa bilið án þess að alltaf séu til staðar næg úrræði, fjármagn og fagfólk.
Þess vegna þurfum við að efla hverfisskólana með því að skapa rými til að bregðast við áskorunum, hvort sem þær tengjast hegðun, þroska, tengslum, líðan eða geðheilsu barna. Lykilatriðið í þeirri vinnu er þverfaglegt samstarf. Sérfræðingar vinni með kennurum inni í skólunum, í stað þess að allt falli á herðar kennarans eins og svo oft gerist.
Fyrstu skrefin hafa nú þegar verið stigin í þessa átt en svo að þetta virki eins og ætlast er til þarf að tryggja nægt fjármagn í útfærsluna. Þverfaglegt samstarf verður að vera nægilega aðgengilegt til að draga úr því að kennarar og skólastjórnendur séu stöðugt að slökkva elda.